આ અંધ કલાકારે વિશ્વને ભક્તિનો માર્ગ બતાવ્યો, રામાયણ માટે આઇકોનિક સંગીત આપીને લોકોના દિલમાં વસી ગયા.

Story

આ દુનિયામાં એવા ઘણા લોકો છે જેઓ સંપૂર્ણ રીતે શારીરિક રીતે ફિટ હોવા છતાં તેમના જીવનમાં કંઈપણ સારું કરી શકતા નથી. તે સમયે, કેટલાક લોકો તેમની નબળાઈને તેમની સૌથી મોટી તાકાત બનાવીને આખી દુનિયામાં નામ કમાવવાનું કામ કરે છે. આવા જ એક વ્યક્તિ છે રવીન્દ્ર જૈન, જે બોલિવૂડ ઇન્ડસ્ટ્રીમાં શ્રેષ્ઠ સંગીત આપવા માટે જાણીતા છે. રવિન્દ્ર જૈન બાળપણથી જ અંધ હતા, પરંતુ તમામ મુશ્કેલીઓનો સામનો કરીને તેમણે પ્રગતિનો નવો દાખલો બેસાડ્યો.

કોણ છે રવીન્દ્ર જૈન?
મ્યુઝિક કમ્પોઝર રવિન્દ્ર જૈન બૉલીવુડ ઇન્ડસ્ટ્રીમાં વિવિધ પ્રકારનું સંગીત આપવા માટે જાણીતા છે, પરંતુ તેમની વાસ્તવિક ઓળખ રામાયણ જેવા ધાર્મિક શૉમાં આઇકોનિક સંગીત આપવાથી મળી હતી. પરંતુ રવીન્દ્ર જૈન માટે જમીનથી આકાશ સુધીની મુસાફરી બિલકુલ સરળ ન હતી, કારણ કે તેમને બાળપણથી જ ઘણી મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. રવીન્દ્ર જૈનનો જન્મ 28 ફેબ્રુઆરી 1944ના રોજ ઉત્તર પ્રદેશના અલીગઢ જિલ્લામાં થયો હતો, જેઓ જન્મથી જ અંધ હતા. રવિન્દ્ર જૈનનો પરિવાર ઘણો મોટો હતો, જેમાં માતા-પિતા સાથે 7 ભાઈઓ અને એક બહેનનો સમાવેશ થતો હતો. રવિન્દ્ર જૈનના સસરા ઈન્દ્રમણિ જૈન સંસ્કૃત પંડિત હતા, જેઓ મંદિર અને ભક્તિમાં લીન હતા.

રવિન્દ્ર જૈને તેમનું પ્રાથમિક શિક્ષણ અલીગઢ યુનિવર્સિટીની બ્લાઇન્ડ સ્કૂલમાંથી મેળવ્યું હતું, પરંતુ તેમને શૈક્ષણિક રીતે અભ્યાસ પૂર્ણ કરવાની તક મળી ન હતી. આવી સ્થિતિમાં, રવિન્દ્ર જૈનનો સંગીતમાં રસ વધવા લાગ્યો હતો, ત્યારબાદ તેણે પિતા સાથે મંદિરોમાં જઈને ભક્તિ ગીતો ગાવાનું શરૂ કર્યું. મંદિરમાં ભક્તિ ગીતો ગાતી વખતે, રવિન્દ્ર જૈનને લાગ્યું કે તેણે સંગીતના ક્ષેત્રમાં કારકિર્દી બનાવવી જોઈએ, તેથી તેણે જી.એલ. જૈન, જનાર્દન શર્મા અને નાથુ રામ જેવા મ્યુઝિક માસ્ટર્સનો આશરો લીધો અને તેમની પાસેથી સંગીતની સૂક્ષ્મતા શીખવાનું શરૂ કર્યું.

રવિન્દ્ર જૈને ઘણાં વર્ષો સુધી સંગીતની તાલીમ લીધી, ત્યારબાદ તેઓ કોલકાતા ગયા અને ત્યાં તેમણે ગાયકના યુગમાં 5 અલગ-અલગ રેડિયો સ્ટેશનો પર ઓડિશન આપ્યું. પરંતુ કોઈ પણ રેડિયો સ્ટેશને રવિન્દ્ર જૈનને નોકરી પર રાખ્યા ન હતા, જેના કારણે રવિન્દ્ર જૈન ખૂબ જ નિરાશ થયા હતા. જો કે, આ સમય દરમિયાન તે રાધે શ્યામ ઝુનઝુનવાલાને મળ્યો, જેઓ તેમના માર્ગદર્શક પણ હતા. રાધે શામ ફિલ્મ બનાવવાની તૈયારી કરી રહ્યા હતા, તેથી તેણે રવીન્દ્ર જૈનને તેની ફિલ્મ માટે સંગીત આપવાની ઓફર કરી. આ પછી રવિન્દ્ર જૈન વર્ષ 1969માં તેમના ગુરુ રાધે શ્યામ સાથે મુંબઈ ગયા, જ્યાંથી તેમની સંગીત કારકિર્દીની શરૂઆત કરી.

ફિલ્મની શરૂઆત કાંચ અને હીરાથી થઈ હતી
મુંબઈમાં શિફ્ટ થયા પછી, રવીન્દ્ર જૈનને સંગીત નિર્દેશક તરીકે કામ કરવા માટે લગભગ 2 વર્ષ રાહ જોવી પડી, ત્યારબાદ તેણે 1971ની ફિલ્મ લોરીમાં સંગીત નિર્દેશક તરીકેની શરૂઆત કરી. મોહમ્મદ રફી, લતા મંગેશકર અને આશા ભોસલે જેવા દિગ્ગજ ગાયકોએ આ ફિલ્મના ગીતોને પોતાનો અવાજ આપ્યો હતો, પરંતુ કમનસીબે, ફિલ્મ લુલાબી મોટા પડદા પર રિલીઝ થઈ શકી ન હતી. આવી સ્થિતિમાં રવીન્દ્ર જૈને વર્ષ 1972માં રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ કાંચ ઔર હીરા માટે સંગીત આપ્યું હતું, જેમાં તેમણે મોહમ્મદ રફીનું ગીત નહી નહીં મંઝિલ ગાયું હતું. પરંતુ ફિલ્મ કાંચ ઔર હીરા સિનેમા હોલમાં સારો દેખાવ કરી શકી ન હતી અને ખરાબ રીતે ફ્લોપ થઈ હતી, જો કે તેનાથી રવિન્દ્ર જૈનનું મનોબળ તૂટ્યું ન હતું.

તેણે ફિલ્મ ઈન્ડસ્ટ્રીમાં કામ કરવાનું ચાલુ રાખ્યું, ત્યારબાદ રવીન્દ્ર જૈનને 1973માં રાજશ્રી પ્રોડક્શન સાથે કામ કરવાની તક મળી. રવીન્દ્ર જૈને ફિલ્મ ચોર મચાયે શોરમાં “ઘુંગરૂ કી તરહ બજતા હી રહા હૂં મેં” માટે સંગીત આપ્યું હતું, જ્યારે ગીત કિશોર કુમારે ગાયું હતું. આમ આખરે રવિન્દ્ર જૈન મ્યુઝિક ડાયરેક્ટર તરીકે બોલિવૂડ ઈન્ડસ્ટ્રીમાં પોતાની ઓળખ બનાવવામાં સફળ થયા હતા, ત્યારબાદ તેમણે શ્યામ તેરે કિતને નામ, જબ-જબ તુ મેરે સામને આયે, આંખિયોં કે ઝરોખો સે, ગીત ગાતા ચલ અને દુલ્હનમાં સંગીત આપ્યું હતું. સદાબહાર, જો પિયા મન ભયે જેવા ગીતો માટે.

રવીન્દ્ર જૈન પોતાના કામને પૂજા માનતા હતા એટલે એકવાર રેકોર્ડિંગ સ્ટુડિયોમાં બેઠા પછી કામ પૂરું કરીને જ બહાર આવતા. આ વાતનો ખુલાસો ત્યારે થયો જ્યારે રવીન્દ્ર જૈન વર્ષ 1973માં ફિલ્મ સૌદાગર માટે કામ કરી રહ્યા હતા. આ દરમિયાન તેમને પિતાના મૃત્યુના સમાચાર મળ્યા, પરંતુ રવીન્દ્ર જૈને કામ અધવચ્ચે જ છોડી દેવું યોગ્ય ન માન્યું. આવી સ્થિતિમાં, તેણે પ્રથમ રેકોર્ડિંગ પૂર્ણ કર્યું, ત્યારબાદ તે તેના પિતાના અંતિમ સંસ્કારમાં સામેલ થયો.

કેજે યેસુદાસનો ચહેરો જોવા માંગતો હતો
સિંગર કેજે યેસુદાસ પણ ભારતીય સિનેમામાં ઓળખાણ માટે રવિન્દ્ર જૈનને શ્રેય આપે છે, જેમણે રવિન્દ્ર જૈન સાથે મળીને ઘણી સુપરહિટ ફિલ્મોમાં ગીતો આપ્યા હતા. આ જોડી 1970 થી 1980 ના દાયકા સુધી બોલિવૂડ ફિલ્મોમાં સદાબહાર ગીતોને વળગી રહેતી હતી, જેના માટે કેજે યેસુદાસને ભારતના અવાજ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. રવિન્દ્ર જૈને આ રંગીન દુનિયા પોતાની આંખોથી જોઈ ન હતી, જેની તેમણે ક્યારેય ઝંખના કરી ન હતી. પરંતુ કેજે યેસુદાસને મળ્યા બાદ રવીન્દ્ર જૈને એક ઈન્ટરવ્યુમાં કહ્યું હતું કે જો તેમને ક્યારેય આંખોની રોશની મળે તો તે પહેલા કેજે યેસુદાસનો ચહેરો જોવા માંગશે.

જો કે રવિન્દ્ર જૈનની આ ઈચ્છા ક્યારેય સાચી ન પડી અને તેમને કેજે યેસુદાસનો ચહેરો જોવાનો મોકો ન મળ્યો, પરંતુ તેમણે બોલિવૂડમાં એક સ્થાન હાંસલ કર્યું. અભિનેતા અને દિગ્દર્શક રાજ કપૂરને પણ રવિન્દ્ર જૈનનું કામ ગમ્યું, ત્યાર બાદ તેમણે રવીન્દ્ર જૈનને રામ તેરી ગંગા મૈલી, પ્રેમ રોગ અને હિના જેવી ફિલ્મો માટે સંગીત આપવાનું કામ સોંપ્યું હતું.

રવિન્દ્ર જૈન રામાયણથી અમર થઈ ગયા
રવીન્દ્ર જૈને ભલે બોલિવૂડ ઈન્ડસ્ટ્રીમાં ઘણા સુપરહિટ ગીતો માટે સંગીત આપ્યું હોય, પરંતુ તેમને ખરી ઓળખ અને ખ્યાતિ ધાર્મિક સિરિયલ રામાયણથી મળી. વાસ્તવમાં, 1980 અને 1990 ના દાયકાની વચ્ચે, રવીન્દ્ર જૈને ઘણી ટેલિવિઝન સિરિયલો માટે સંગીત આપ્યું હતું, જે પછી તેમને રામાનંદ સાગર દ્વારા નિર્દેશિત મેગા ટેલિવિઝન સિરિયલ રામાયણ માટે સંગીત કંપોઝ કરવાનો લહાવો મળ્યો હતો. રવીન્દ્ર જૈને માત્ર રામાયણ માટે હિન્દી ભાષામાં જ સંગીત આપ્યું ન હતું, પરંતુ તેમણે બંગાળી અને મલયાલમ સહિત ઘણી ભાષાઓમાં ધાર્મિક આલ્બમ્સ પણ કંપોઝ કર્યા હતા. આ ઉપરાંત રવિન્દ્ર જૈને કુરાનની અરબી ભાષાનો સાદી ઉર્દૂમાં અનુવાદ કર્યો હતો જ્યારે શ્રીમદ ભાગવત ગીતાનો તેમણે સરળ હિન્દીમાં અનુવાદ કર્યો હતો.

તેમના દ્વારા નિર્મિત ભક્તિ સંગીત આલ્બમ્સ મંદિરોમાં વગાડવામાં આવ્યા હતા, જ્યારે રવિન્દ્ર જૈનને 90ના દાયકામાં ટેલિવિઝન કોન્સર્ટમાં જજ અથવા મુખ્ય અતિથિ તરીકે આમંત્રિત કરવામાં આવ્યા હતા. રવિન્દ્ર જૈનને ક્યારેય કામની કમી ન હતી, તેમણે તેમનું આખું જીવન સંગીત બનાવવામાં વિતાવ્યું હતું.

અનેક પુરસ્કારોથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા
રવિન્દ્ર જૈને તેમની કારકિર્દીમાં ઘણા ગીતો અને આલ્બમ માટે સંગીત આપ્યું હતું, જેના માટે તેમને ઘણા પુરસ્કારોથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા. 1985 માં, રવિન્દ્ર જૈનને રામ તેરી ગંગા મૈલી માટે શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશકનો ફિલ્મફેર એવોર્ડ એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો, જ્યારે 2015 માં તેમને પદ્મશ્રીથી નવાજવામાં આવ્યા હતા. પોતાના જીવનમાં ઘણી મુશ્કેલીઓનો સામનો કર્યા પછી જમીનથી આકાશ સુધી મુસાફરી કરનાર રવિન્દ્ર જૈને દિવ્યા જૈન સાથે લગ્ન કર્યા અને તેમના પુત્રનું નામ આયુષ્માન છે. જો કે રવિન્દ્ર જૈન લાંબા સમયથી કિડનીની બિમારી સામે ઝઝૂમી રહ્યા હતા, જેના કારણે તેમણે 9 ઓક્ટોબર 2015 ના રોજ નાગપુરમાં અંતિમ શ્વાસ લીધા હતા.

Leave a Reply

Your email address will not be published.