મહારાષ્ટ્રનું આ ભુલાઈ ગયેલું ગામ કે જેણે દેશને આપી હતી ખુબજ મીઠી યાદો…

Story

બાળપણમાં મારો પરિવાર મુંબઈના કાંદિવલી વિસ્તારમાં રહેતો હતો. તે સમયની મારી સૌથી મીઠી યાદોમાંની આ એક 50 વર્ષના કાકાની વાતકરવામાં આવી છે તે કાકા હવે બોલવા- ચાલવાની ક્ષમતા રહી નહોતી પરંતુ દરરોજ સાંજે તેઓ તેમની વ્હીલચેરમાં બેસીને ચાલતા હતા. તે બાળકો માટે એક જાદુગરથી કમ નહોતા કારણ કે તેના ખિસ્સામાં રાવલગાંવ દ્વારા ઉત્પાદિત વિવિધ પ્રકારની ચોકલેટ અમારા બધા માટે લાવતા હતા.

હું અને મારા મિત્રો આતુરતાથી ‘પીપર’ (ગુજરાતીમાં કેન્ડી) કાકાની રાહ જોઈ રહ્યા હતા, જેથી અમે પારદર્શક રેપરમાં પેક કરેલી પીળી અને નારંગી રંગની ચોકલેટનો આનંદ માણી શકીએ. અમે ઘર છોડ્યું ત્યાં સુધી દરરોજ આ કાર્ય ચાલતું. પછી થોડા મહિનાઓ પહેલા હું ફરી એક વાર ત્યાં ગયો હતો તો મને સૌથી પહેલા પીપર કાકાની યાદ આવી કે તે કાકા હંમેશા હસતા રહેતા હતા. પરંતુ કમનસીબે તે હવે ત્યાં હતા નહિ તો તેમની પુત્રીએ તેમના ઘરે મારું સ્વાગત કર્યું.

અમારી વાતચીત દરમિયાન તેણીએ અચાનક માફી માંગી અને થોડીવાર પછી, તે સમાન રંગની ચોકલેટથી ભરેલી પ્લેટ મારી સામે લાવી. મને ખૂબ જ આશ્ચર્ય થયું અને ખુશી એ વાતની પણ થઈ કે’પીપર’ કાકા હવે આ દુનિયામાં નથી રહ્યા પણ તેમની દીકરીએ આ પરંપરા ચાલુ રાખી છે. 1933 માં રાવલગાંવ સુગર ફાર્મ્સ લિમિટેડની શરૂઆત કરનાર સ્વપ્નદ્રષ્ટા વાલચંદ હીરાચંદ દોશીનો ખુબ આભાર જેમના કારણે અમારો ખાસ સંબંધ હતો.

80 થી વધુ વર્ષો પછી પણ રાવલગાંવ એવી કેટલીક કંપનીઓમાંની એક છે જે માત્ર તેની ગુણવત્તા માટે જ નહીં પરંતુ આપણા બધાની બાળપણની યાદો સાથે પણ સંકળાયેલી છે. યાદ છે તમને પણ પાન પસંદ છે? તે પાન ફ્લેવર્ડ માઉથ ફ્રેશનર જે આપણી જીભ પર આભાસ છોડી દેતું હતું. તેને ખાઈને આપણને નાનપણમાં મોટા થવાનું મન થતું હતું, કારણ કે બાળકોને પાન ખાવાની છૂટ નહોતી. કેરીનો મૂડ પણ જે પીળા અને લીલા રંગની ચોકલેટમાં રહેતો હતો, તે અમને આખા વર્ષ દરમિયાન કેરીનો સ્વાદ માણતા હતા.

પરંતુ શું તમે એવી કંપની વિશે જાણો છો કે જેણે 80 અને 90ના દાયકાના બાળકોને સૌથી મીઠી યાદો આપતી વખતે મહારાષ્ટ્રના એક પછાત વિસ્તારને શહેરમાં બદલી નાખ્યો? જે હજારો ગ્રામીણો અને ખેડૂતો માટે રોજગાર અને કમાણીનું સાધન સુનિશ્ચિત કરે છે. રાવલગાંવની રોમાંચક વાર્તા ‘વન્સ અપોન અ ટાઈમ’ થી શરૂ થઈ હતી અને તેની અત્યાર સુધીની સફર અત્યંત આનંદપ્રદ અને પ્રભાવશાળી રહી છે.

સોલાપુરના એક વેપારી પરિવારમાં જન્મેલા વાલચંદ રાવલગાંવની સ્થાપના પહેલા પણ આ વિસ્તારના જાણીતા વ્યક્તિ હતા. ‘ભારતીય પરિવહન ઉદ્યોગના પિતા’ તરીકે ઓળખાતા, વાલચંદનો ઘણા વ્યવસાયોમાં હાથ હતો. તેમણે વાલચંદ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ લિમિટેડ (1908), ભારતની પ્રથમ સ્વદેશી શિપિંગ કંપની સિંધિયા શિપયાર્ડ (રાષ્ટ્રીયકરણ પછી હિન્દુસ્તાન શિપયાર્ડ લિમિટેડ તરીકે ઓળખાય છે) હેઠળ પ્રથમ સ્વદેશી ઓટોમોબાઇલ કંપની હિન્દુસ્તાન એરોનોટિક્સ લિમિટેડ અને પ્રીમિયર ઓટોમોબાઇલ્સ હેઠળ રેલવે ટ્રેનનું નિર્માણ કર્યું હતું.

રાવલગાંવ સુગર ફાર્મ્સ લિ.ના એક્ઝિક્યુટિવ ડાયરેક્ટર નિહાલ દોશીના જણાવ્યા અનુસાર 1900ના દિવસોની ની શરૂઆતમાં ટ્રેનની મુસાફરી દરમિયાન વાલચંદને મહારાષ્ટ્રના નાસિક જિલ્લાના નાનકડા ગામ રાવલગાંવ વિશે કોઈએ જાણ કરી હતી.

નિહાલ કહે છે “એક સરકારી અધિકારીએ વાલચંદને હજારો એકર જમીન વિશે જણાવ્યું જેનો ઉપયોગ ખેતીના હેતુ માટે થઈ શકે છે. તેથી તેણે 1,500 એકર જમીન ખરીદી અને પોતાનો વ્યવસાય શરૂ કરવા માટે મશીનની મદદથી ખેતરમાંથી પથ્થરો અને ઘાસ કાઢવાનું શરૂ કર્યું. તેમને ખાતરી હતી કે ખેડૂતોના યોગદાન વિના ભારતનો આર્થિક વિકાસ શક્ય નથી. તેથી તેણે પોતાના વિસ્તારમાં શેરડીની ખેતીને પ્રોત્સાહન આપ્યું. જ્યારે શેરડીની ખેતીને વધુ પ્રાધાન્ય આપવામાં આવતું નહોતું પરંતુ તેમના સમર્પણએ તેને એક નવું પરિમાણ આપ્યું હતું.

બંજર જમીનને ફળદ્રુપ બનાવ્યા પછી તેમણે એન્જિનિયરો, રસાયણશાસ્ત્રીઓ અને ખેડુતોની મદદથી ઘણા પાક અજમાવ્યા હતા. છેવટે એક દાયકાના અજમાયશ પછી વાલચંદે શેરડીની ખેતી તરફ પોતાનું સંપૂર્ણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું અને ભારતની પ્રથમ ખાંડ મિલોમાંની પહેલો પાયો નાખ્યો. 1933 માં તેમણે રાવલગાંવ સુગર ફાર્મ લિમિટેડની સ્થાપના કરી અને તેના હેઠળ લગભગ 7 વર્ષ પછી ચોકલેટ બનાવવાનું કામ શરૂ કર્યું. તેઓ ક્યાંક અટક્યા નહીં અને 1934માં પુણેથી 200 કિમી દૂર કલમ્બા જે હવે વાલચંદનગર તરીકે ઓળખાય છે અને પોતાના ખાતે સમાન મોડલ શરૂ કર્યું.

આ બે માઈલ સમગ્ર નાસિક પ્રદેશમાં રોજગાર સર્જનને વેગ આપતા ખેડૂતોને તેમના શેરડીના ઉત્પાદન માટે સીધું બજાર મળ્યું અને વેચાણકર્તાઓને નવી સપ્લાય ચેઈન મળી આમ તે દરેક માટે ફાયદાકારક બની રહી હતા. અને લગભગ 9 વર્ષ પહેલાં કંપની સંભાળનાર નિહાલ કહે છે “રાવલગાંવ-માલેગાંવ પટ્ટામાં દરેક પરિવારમાંથી ઓછામાં ઓછો એક સભ્ય અમારી સાથે સંકળાયેલો છે કાં તો વિક્રેતા તરીકે અથવા કર્મચારી તરીકે આવું પ્રભાવનું કહેવું હતું. વર્ષોથી અમારા પરિવારે નૈતિકતા અને સંવાદિતા સાથે તેના વારસાને સંભાળવા માટે ઘણા પડકારોનો સામનો કર્યો છે.”

90 ના દાયકાના અંતમાં જ્યારે રાવલગાંવ FMCG ક્ષેત્રમાં એક નવો ખેલાડી હતો જ્યારે નિહાલના પિતા હર્ષવર્ધન દોશીએ તેની જવાબદારી સંભાળી ત્યારે કંપનીનું વિઘટન થયું. રાવલગાંવ એ ISO 22000 પ્રમાણિત કંપની છે જેમાં 10 ઉત્પાદનો બજારમાં છે અને તમામ સંપૂર્ણપણે શાકાહારી છે. કેરી, દૂધ, ચોકલેટ જેવા ઘણા કુદરતી પદાર્થો તેમના ઉત્પાદનમાં વપરાય છે. રાવલગાંવની શરૂઆતથી જ પ્રામાણિકતા એ મુખ્ય ચાવી છે. કંપની ખેતીમાં શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરવા માટે ખેડૂતો સાથે વારંવાર કામ કરી રહી છે.

“મજાની વાત એ છે કે ફેક્ટરી સંપૂર્ણપણે પર્યાવરણને અનુકૂળ અને ઉર્જા કાર્યક્ષમ છે અને ધ સ્મોલ સપ્લીમેન્ટ્સ એક ઓનલાઈન કાગળમાં બાળકોના સામયિકના સંપાદક” માલતી શ્રીરામ લખે છે. કારણ કે અહીં ઉત્પાદન માટે માત્ર શેરડીના પાણીનો ઉપયોગ થાય છે, જેના કારણે ઉત્પાદિત વધારાની ઉર્જા પણ શહેરોને સપ્લાય કરવામાં આવે છે. આ ફેક્ટરી ચારે બાજુથી હજારો લીલાં વૃક્ષોથી ઘેરાયેલી છે. પ્રદૂષણને રોકવા માટે બોઈલરમાં અસરકારક ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ અને ફ્લાય-એશ એરેસ્ટર્સ પણ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા છે. આ સાથે કંપનીના કર્મચારીઓ સાથે પણ ખૂબ જ આરામથી વ્યવહાર કરવામાં આવે છે. જો તમે ક્યારેય તેમની ઓફિસમાં જશો તો તમને ખૂબ જ સાદગી વાતાવરણ જોવા મળશે.”

કંપનીના CFO, વૈશાલી કારેકર કહ્યુ કે “હું અહીં 1999 થી એકાઉન્ટ્સ વિભાગમાં કામ કરું છું અને કર્મચારીઓને પૂરતી કારકિર્દી વૃદ્ધિ અને કુટુંબ જેવું વાતાવરણની ખાતરી આપી શકું છું. જલદી હું કોઈની સાથે મારી કંપનીની ચર્ચા કરું છું તેની આંખોમાં ચમક જોઈને મને આનંદ થાય છે. અમારી કંપની પ્રત્યેનો લોકોનો પ્રેમ અને સ્નેહ છે જે અમને સતત સુધારવા તરફ પ્રેરિત કરે છે.” વધુ ધ્યાન આકર્ષિત કરવા માટે ચેરી પારદર્શક ચોકલેટ પસંદ કરવામાં આવ્યું છે, જે નારંગી, રાસ્પબેરી અને લીંબુના સ્વાદમાં બનાવવામાં આવે છે. નોંધનીય છે કે ચોકલેટ પર આકર્ષક ફોન્ટ્સમાં કંપનીઓના નામ જોવાનું ખૂબ જ દુર્લભ છે.

લાંબા સમયથી મને ખબર ન હતી કે આ ચેરી ચોકલેટ રાવલગાંવ દ્વારા બનાવવામાં આવી છે કારણ કે ઉત્પાદન પર કંપનીનું નામ વાંચવું મુશ્કેલ છે પરંતુ તેમની વ્યાપક માર્કેટિંગ વ્યૂહરચના પેકીંગ રંગ પરથી જાણી શકાય છે. ચેરીઓને પોકી ટેક્સચર આપવામાં આવ્યું હતું જેથી કરીને તેમાં ચપળતા આવે. અને કારામેલાઈઝ્ડ મિલ્ક કેન્ડી, કાગળ વાંસના અવશેષોમાંથી બનાવવામાં આવે છે.

આ વિષે નિહાલે કહ્યું છે “કાગળનો ઉપયોગ કરતા પહેલા બાજુની દુકાનોમાં કાચની બરણીઓમાં કેન્ડી રાખવામાં આવતી હતી. પરંતુ, કાગળના ઉપયોગ કરવાથી ગ્રાહકો અંદર શું છે તે જોઈ શકતા નહોતા એટલા માટે અમે પારદર્શક કાગળ અપનાવવાનું શરૂ કર્યું, જેથી ગ્રાહકોનો વિશ્વાસ જળવાઈ રહે અને બાળકો તેને તેના રંગ અને ટેક્સચર પ્રમાણે ઓળખી શકે.” વિશ્વની સૌથી મોટી ફોન નિર્માતા, iPhone, પણ એ જ માર્કેટિંગ વ્યૂહરચનાનું પાલન કરે છે – સફેદ ઇયરફોન અને બ્લેક સિલુએટ બનાવે છે.

અલબત્તના કાગળમાં વર્ષોથી ઘણા ફેરફારો થયા છે પરંતુ તેઓ હંમેશા સુગંધ પેકેજિંગના સંદર્ભમાં સુસંગતતા જાળવી રાખે છે. કદાચ આ જ કારણ છે કે માર્કેટમાં ઘણા સ્પર્ધકો હોવા છતાં કંપનીએ પોતાનો ગ્રાહક આધાર જાળવી રાખ્યો હતો. કંપનીના અન્ય ઉત્પાદનો છે પાન પસંદ, મેંગો મૂડ, ટુટી ફ્રુટી, મિશ્રિત કેન્દ્ર (ઓરેન્જ, રાસ્પબેરી, લેમન અને પાઈનેપલ જેલી), કોફી બ્રેક, સુપ્રીમ ટોફી (પિંક, ઈલાયચી અને વેનીલા), ચોકો ક્રીમ વગેરે.

“જો અમારી કિંમતમાં 3 પૈસા પણ વધારો થાય છે તો તે અમારા વેચાણને અસર કરી શકે છે કારણ કે અમારા ગ્રાહકો સમાજના દરેક વર્ગમાંથી છે. ઝૂંપડપટ્ટીમાં ચોકલેટ ખાતા એક બાળકથી લઈને વિમાનમાં કેરીના મૂડનો આનંદ માણતા યુવાન સુધી, અમે ઈચ્છીએ છીએ કે અમારી મીઠાઈનો દરેકને આનંદ મળે. તેથી પ્રવાહ જાળવવા માટે અમે વજન ઘટાડ્યું છે.” લોકોના મોંમાં પાણી આવી જાય એવી મીઠાઈ વિશે તમને ખબર પડે તો તમે એ વિશે કોઈ ફોન કે સોશિયલ મીડિયા વગર બાજુના ગામમાં બેઠેલા વ્યક્તિને કેવી રીતે કહેશો?

સામાન્ય રીતે તમે દૂરદર્શનનો દરવાજો ખખડાવશો. સરકારી પ્રસારણ સેવા પર ટાઈમ સ્લોટ મેળવવા કરતાં વધુ પડકારરૂપ માત્ર 10-સેકન્ડની જાહેરાત દ્વારા લોકોનું ધ્યાન આકર્ષિત કરવાનું છે. કંપનીની પ્રથમ જાહેરાતોમાંની એક જેમાં અભિનેત્રી અર્ચના જોગલેકર ગુસ્સામાં લગ્નનો પ્રસ્તાવ ઠુકરાવી દે છે અને કહે છે “શાદી… ઔર તુમસે? પછી કાવતરું વિઝ્યુઅલ્સ સાથે આગળ વધે છે, “પાન પસંદ… પાન કા સ્વાદ… ગઝબ કી મીઠાશ. આ જાહેરાતનો મૂળ સંદેશ એ હતો કે તમારા શબ્દો ગમે તેટલા કડવા હોય, પરંતુ તમે પાનની પસંદગીથી તેને મધુર બનાવી શકો છો. આ કોન્સેપ્ટ પર આધારિત જાહેરાતોની શ્રેણીએ કંપનીને પ્રાદેશિકમાંથી રાષ્ટ્રીય ખેલાડી બનવામાં મદદ કરી.

તેમની પ્રતિષ્ઠિત મુદ્રા ‘વાઈસ મધર્સ ચોઈસ રાવલગાંવ સ્વીટ્સ’એ પણ ઈન્ટરનેટ પહેલાના યુગમાં એક રસ્તો બનાવ્યો હતો. તેણે કન્ફેક્શનરીના વપરાશ સામે ચેતવણી આપી હતી કારણ કે તે બાળકોને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. પરંતુ આ જ ક્ષણે તેમના ઉત્પાદનો તંદુરસ્ત અને તાજા છે. મહારાષ્ટ્રની બ્રાંડ હોવાને કારણે કંપનીએ તેના સમૃદ્ધ વારસાના ભાગરૂપે તાજેતરમાં રાજ્યના લોકોને કેટરિંગની સેવા શરૂ કરી છે (50% વેચાણ પશ્ચિમ પ્રદેશમાંથી આવે છે). કંપની ઇન્સ્ટાગ્રામ દ્વારા લોકો સાથે જોડાવવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે. આ અંતર્ગત પેજ પર કંપની વિશે રસપ્રદ માહિતી શેર કરવામાં આવી છે.

ઈન્ટરનેટનું વિસ્તરણ કંપની માટે વરદાન સાબિત થયું હતું ખાસ કરીને એવા સમયે જ્યારે સ્થાનિક કરિયાણાની દુકાનો બંધ થઈ રહી હતી અને ફેન્સી સુપરમાર્કેટ્સ કંપનીને એક નવો માર્ગ બતાવી રહી છે. “પહેલાં ગ્રાહકો કિરાના સ્ટોરમાંથી પાન પસંદ ખરીદતા હતા. પરંતુ હવે મોલ હોવાથી અમારી પાસે વધુ વિકલ્પો છે. લોકો વારંવાર અમને લખે છે કે તેમને સુપરમાર્કેટમાં અમારી કન્ફેક્શનરી મળતી નથી. તેથી હવે અમે ત્યાં અમારા ઉત્પાદનોનો પુરવઠો સુનિશ્ચિત કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યા છીએ.”

“આજે અમારી મીઠાઈઓ એમેઝોન તેમજ રિલાયન્સ ફ્રેશ જેવા સુપરમાર્કેટમાં ઉપલબ્ધ છે. જો તમને અમારી મીઠાઈની તલપ હોય, તો તમારી નજીકની કરિયાણાની દુકાન પર જાઓ અમે તેને સપ્લાય કરીએ છીએ. ઘણા લોકો માને છે કે અમે અમારું ઉત્પાદન ઘટાડ્યું છે, પરંતુ આ વાત સાચું નથી. મારા પિતા ઉદય કારેલિયા જેઓ વર્ષોથી રાવલગાંવની મીઠાઈઓ માણી રહ્યા છે તેઓ કહે છે કે અમારું રાવલગાંવ ‘કંઈક મીઠા હો જાયે’નું પ્રતીક હતું,છે અને હંમેશા રહેશે. હકીકતમાં રાવલગાંવ ઉત્પાદનો અમારા જેવા લાખો ભારતીયો માટે મહત્ત્વપૂર્ણ બની ગયું છે.

Leave a Reply

Your email address will not be published.