શું હતી હોમી જહાંગીર ભાભા, ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈ અને એ.પી.જે. અબ્દુલ કલામની સિદ્ધિઓ, જેમના જીવન પર બની છે “Rocket Boys”..

Story

આજે ભારત પરમાણુથી સમૃદ્ધ દેશ બની ગયો છે. આજે ભારત વિશ્વનો ચોથો સૌથી શક્તિશાળી દેશ છે. ‘સ્પેસ રિસર્ચ’થી લઈને ‘ન્યુક્લિયર એનર્જી’ સુધી ભારતે વિશ્વના ઘણા વિકસિત દેશોને પાછળ છોડી દીધા છે. આજે સમગ્ર વિશ્વની નજર ભારતના ઈન્ડિયન સ્પેસ રિસર્ચ ઓર્ગેનાઈઝેશન (ISRO) અને ડિફેન્સ રિસર્ચ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓર્ગેનાઈઝેશન (DRDO) પર છે. ઇસરો અવકાશ ક્ષેત્રે દર વર્ષે મોટી સિદ્ધિઓ હાસિલ કરી રહ્યું છે. આજે સ્થિતિ એવી થઈ ગઈ છે કે રશિયા, અમેરિકા સહિત વિશ્વના અનેક મહાસત્તા દેશો ઈસરો પર નિર્ભર છે. કારણ કે ISRO ઓછા ખર્ચે સેટેલાઇટ લોન્ચ કરવા માટે જાણીતું છે. ભારતની આ મોટી સિદ્ધિઓ પાછળ આપણા વૈજ્ઞાનિકોની રાત-દિવસની મહેનત છે. હોમી જહાંગીર ભાભા, વિક્રમ સારાભાઈ અને ડૉ. એપીજે અબ્દુલ કલામ જેના નામ ના કારણે ભારત આજે મહાસત્તા બની ગયું છે.

હોમી જહાંગીર ભાભાનો જન્મ 30 ઓક્ટોબર 1909ના રોજ મુંબઈમાં એક શ્રીમંત પારસી પરિવારમાં થયો હતો. તેમના પિતા જહાંગીર ભાભા જાણીતા વકીલ હતા. ન્યુક્લિયર ફિઝિક્સનો એ ચમકતો સિતારો, જેનું નામ સાંભળીને દરેક ભારતીયની છાતી ગર્વથી પહોળી થઈ જતી હતી. ડૉ. હોમી જહાંગીર ભાભા એ વ્યક્તિ હતા જેમણે ભારતના ‘ન્યુક્લિયર એનર્જી પ્રોગ્રામ’ની કલ્પના કરી અને ભારતને પરમાણુ-સંચાલિત અને વૈજ્ઞાનિક સંશોધનમાં મોખરે બનાવવાનો પાયો નાખ્યો. તેમને આ કારણે આજે ‘ભારતીય પરમાણુ ઉર્જા કાર્યક્રમ’ના પિતા કહેવામાં આવે છે.

હોમી જહાંગીર ભાભા માત્ર વૈજ્ઞાનિક જ નહીં પરંતુ બહુમુખી પ્રતિભા ધરાવતા હતા. તે એટલા સરળ વ્યક્તિ હતા કે તેણે પટાવાળાને તેની બ્રીફકેસ પણ લઈ જવા દીધી ન હતી. હોમી જહાંગીર ભાભાનું એવું વ્યક્તિત્વ હતું કે નોબેલ પારિતોષિક વિજેતા સીવી રામન તેમને ભારતના ‘લિયોનાર્ડો દા વિન્સી’ કહેતા હતા. ડૉ.ભાભા 1950 થી 1966 સુધી એટોમિક એનર્જી કમિશનના અધ્યક્ષ હતા. ત્યારબાદ તેઓ ભારત સરકારના સચિવ પણ હતા.

હોમી જહાંગીર ભાભાએ તેમના મૃત્યુના 3 મહિના પહેલા પોતાની એક જાહેરાતથી વિશ્વના મોટા દેશોને ચોંકાવી દીધા હતા. આ દરમિયાન તેણે ‘ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયો’ પર જાહેરાત કરી હતી કે જો તેમને છૂટ મળે તો તે 18 મહિનામાં ‘પરમાણુ બોમ્બ’ બનાવીને બતાવી શકે એમ છે. ભાભા હંમેશા દેશની સુરક્ષા, ઉર્જા, કૃષિ અને દવાના ક્ષેત્રમાં પરમાણુ ઉર્જાના વિકાસનો ઉલ્લેખ કરતા હતા. તે દેશના વિકાસ માટે આને જરૂરી માનતા હતા. જો તેમનું વિમાન દુર્ઘટનાગ્રસ્ત ન થયું હોત તો ભારત વર્ષો પહેલા પરમાણુ વિજ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં ઘણી મોટી સિદ્ધિઓ હાંસલ કરી શક્યું હોત.

24 જાન્યુઆરી 1966ના રોજ, ભારતીય પરમાણુ કાર્યક્રમના પિતા હોમી જહાંગીર ભાભાનું વિમાનની દુર્ઘટનામાં અવસાન થયું હતું. એર ઈન્ડિયાનું આ પ્લેન મુંબઈથી ન્યૂયોર્ક જઈ રહ્યું હતું, પરંતુ અમેરિકા પહોંચતા પહેલા જ આ પ્લેન યુરોપના આલ્પ્સ પર્વતમાળામાં ક્રેશ થઈ ગયું હતું. આ અકસ્માતમાં હોમી જહાંગીર ભાભા સહિત 117 લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા હતા. 2008 માં પત્રકાર ગ્રેગરી ડગ્લાસે તેમના પુસ્તક Conversation With the Crow માં દાવો કર્યો હતો કે હોમી જહાંગીર ભાભાના મૃત્યુ પાછળ યુએસ ગુપ્તચર એજન્સી CIAનો હાથ હતો. ભારતના ‘ન્યુક્લિયર એનર્જી પ્રોગ્રામ’ને રોકવા માટે હોમી જહાંગીર ભાભાની હત્યા કરવાનું કાવતરું કરવામાં આવ્યું હતું.

વિક્રમ સારાભાઈ એકમાત્ર એવા વ્યક્તિ હતા કે જેમણે હોમી જહાંગીર ભાભાનું સ્વપ્ન સાકાર કરવાનું કામ કર્યું હતું, વિક્રમ સારાભાઈનો જન્મ 12 ઓગસ્ટ, 1919ના રોજ ગુજરાતના અમદાવાદમાં થયો હતો. તેમના પિતા અંબાલાલ સારાભાઈ મોટા ઉદ્યોગપતિ હતા. તેમને બાળપણથી જ ગણિત અને વિજ્ઞાનમાં ખૂબ જ રસ હતો. ગુજરાત કોલેજમાંથી ઈન્ટરમીડિયેટ સુધીનું વિજ્ઞાનનું શિક્ષણ પૂર્ણ કર્યા બાદ તેઓ 1937માં ઈંગ્લેન્ડ ગયા હતા. ઇંગ્લેન્ડની પ્રખ્યાત ‘કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી’માંથી અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યા પછી, તેઓ 1940 માં ભારત પાછા ફર્યા હતા. આ પછી 28 વર્ષની ઉંમરે તેમણે 11 નવેમ્બર, 1947 ના રોજ અમદાવાદમાં ‘ફિઝિકલ રિસર્ચ લેબોરેટરી’ની સ્થાપના કરી.

1947માં ભારતની આઝાદી સાથે વિક્રમ સારાભાઈને પણ તેમના સંશોધનની સ્વતંત્રતા મળી.અને તે હવે સંપૂર્ણ રીતે પોતાના સંશોધન કાર્યમાં વ્યસ્ત હતા. આ દરમિયાન તેઓ દેશના મહાન વૈજ્ઞાનિક સર સીવી રામનના માર્ગદર્શન હેઠળ ‘કોસ્મિક રે’ પર સંશોધન કરી રહ્યા હતા. પરંતુ ‘બીજા વિશ્વયુદ્ધ’ના અંત પછી તે ફરી એકવાર ‘કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી’માં ગયા. 1947માં ‘કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી’એ તેમને ‘કોસ્મિક રે’ પર વિક્રમ સારાભાઈના સંશોધન કાર્ય માટે ડોક્ટરેટની પદવી આપી હતી.

વિક્રમ સારાભાઈ ઈચ્છતા હતા કે ભારત પશ્ચિમી દેશોની જેમ અવકાશ ક્ષેત્રે આગળ વધે. સારાભાઈને શરૂઆતના સમયગાળામાં આ કાર્ય માટે ભારત સરકારને મનાવવામાં મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડ્યો હતો, પરંતુ 1957માં જ્યારે તત્કાલીન સોવિયેત સંઘ (રશિયા)એ તેનો ઉપગ્રહ અવકાશમાં મોકલ્યો ત્યારે સારાભાઈ માટે ભારત સરકારને મનાવવાનું થોડું સરળ થઈ ગયું હતું. વિક્રમ સારાભાઈ એક વૈજ્ઞાનિક તરીકે અવકાશ સંશોધનનું મહત્વ સારી રીતે સમજતા હતા . તેથી જ 1962માં તેમના પ્રયાસોથી ‘ઇન્ડિયન નેશનલ કમિટી ફોર સ્પેસ રિસર્ચ’ની રચના કરવામાં આવી જે પાછળથી ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંસ્થા (ISRO) તરીકે ઓળખાવા લાગી હતી.

વિક્રમ સારાભાઈ ભારતના અગ્રણી વૈજ્ઞાનિક હતા તેમણે 83 વૈજ્ઞાનિક સંશોધન પત્રો લખ્યા હતા અને દેશભરમાં 40 સંસ્થાઓ ખોલી હતી. વિજ્ઞાન અને એન્જિનિયરિંગ ક્ષેત્રે વર્ષ 1966માં ભારત સરકાર દ્વારા તેમને ‘પદ્મ ભૂષણ’ એનાયત કરવામાં આવ્યું હતું. વિક્રમ સારાભાઈ એવા વ્યક્તિ હતા જેમણે ભારતને અવકાશ સંશોધન ક્ષેત્રે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ઓળખ આપી હતી. વિક્રમ સારાભાઈને ઈન્ડિયન સ્પેસ રિસર્ચ ઓર્ગેનાઈઝેશન (ISRO) ના પિતા પણ કહેવામાં આવે છે.

અવકાશની દુનિયામાં ભારતની ગણતરી વિશ્વના અગ્રણી દેશોમાં થાય છે તો તેનો શ્રેય ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈને જાય છે. તેણે ભારતને અંતરિક્ષની ઉંચાઈ પર લઈ જવાનું સપનું જોયું હતું. આજે ભારત માત્ર ‘ચંદ્ર’ જ નહીં ‘મંગળ’ પર પણ પહોંચી ગયો છે. તેમના પ્રયાસોનું જ પરિણામ છે કે આજે ભારત અવકાશમાં નવા રેકોર્ડ બનાવી રહ્યું છે. તેઓ દેશના કેટલાક એવા વૈજ્ઞાનિકોમાંના એક હતા જેમણે ભારતને વૈશ્વિક શક્તિ તરીકે ઉભરતા જોવાનું સપનું જોયું હતું.

ભારતના ભૂતપૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ ડૉ.એપીજે અબ્દુલ કલામને સમગ્ર વિશ્વ ‘મિસાઇલમેન’ તરીકે જાણે છે. ડૉ. કલામનો જન્મ 15 ઓક્ટોબર 1931ના રોજ તમિલનાડુના રામેશ્વરમમાં થયો હતો. તેમનું પૂરું નામ અબુલ પાકિર જૈનુલ્લાબ્દીન અબ્દુલ કલામ છે. તે ખૂબ જ ગરીબ પરિવારના હતા તેને બાળપણમાં જ પોતાની જવાબદારીઓનું ભાન થય ગયું હતું. તે સમયે તેમના ઘરમાં વીજળી પણ નહોતી અને તેઓ કેરોસીન તેલનો દીવો પ્રગટાવીને અભ્યાસ કરતા હતા. અબ્દુલ કલામ મદરેસામાં અભ્યાસ કર્યા બાદ સવારે રામેશ્વરમના રેલવે સ્ટેશન અને બસ સ્ટેન્ડ પરથી અખબારો લઈને રામેશ્વરમની શેરીઓમાં અખબારો વેચતા હતા. 12 ભણીયા પછી એપીજે અબ્દુલ કલામે ‘મદ્રાસ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટેકનોલોજી’માં પ્રવેશ મેળવ્યો. આ દરમિયાન તેણે ત્યાં ‘એરોનોટિકલ એન્જિનિયરિંગ’નો અભ્યાસ કર્યો હતો.

1960 માં ‘મદ્રાસ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ટેક્નોલોજી’માંથી ‘ એરોનોટિકલ એન્જિનિયરિંગ’ માં સ્નાતકની ડિગ્રી પ્રાપ્ત કર્યા પછી તેઓ સંરક્ષણ સંશોધન અને વિકાસ સંગઠન (DRDO) ના ‘એરોનોટિકલ ડેવલપમેન્ટ એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ’ માં જોડાયા. આ સમય દરમિયાન તેણે એક નાનું હોવરક્રાફ્ટ ડિઝાઇન કરીને તેની કારકિર્દીની શરૂઆત કરી. આ દરમિયાન તે પ્રખ્યાત અવકાશ વૈજ્ઞાનિક વિક્રમ સારાભાઈ હેઠળ કામ કરતી INCOSPAR સમિતિનો પણ એક ભાગ હતા. ડૉ. કલામે સૌપ્રથમ 1965માં DRDO ખાતે વિસ્તરણ કરી શકાય તેવા રોકેટ પ્રોજેક્ટ પર સ્વતંત્ર રીતે કામ શરૂ કર્યું હતું. 1969 માં કલામને સરકારની મંજૂરી મળી અને વધુ ઇજનેરોને સામેલ કરવા માટે કાર્યક્રમનો વિસ્તાર કર્યો.

1969માં, ડૉ.એપીજે અબ્દુલ કલામની ઇન્ડિયન સ્પેસ રિસર્ચ ઓર્ગેનાઈઝેશન (ISRO) માં બદલી કરવામાં આવી હતી જ્યાં તેઓ ભારતના પ્રથમ સેટેલાઇટ લૉન્ચ વ્હીકલ (SLV-III) પ્રોજેક્ટના ડિરેક્ટર હતા, જેણે જુલાઈ 1980માં પૃથ્વી પર’ રોહિણી ઉપગ્રહ’ ને ભ્રમણકક્ષા નજીક સફળતાપૂર્વક સ્થાપિત કર્યો હતો. ડૉ.કલામે પોખરણમાં પરમાણુ ઊર્જાની મદદથી બીજી વખત સફળતાપૂર્વક પરમાણુ વિસ્ફોટ કર્યો હતો.

ડૉ. એપીજે અબ્દુલ કલામને ભારતના મિસાઈલ પ્રોગ્રામના પિતા માનવામાં આવે છે. તેમણે ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંસ્થા (ISRO) માં 20 વર્ષ સુધી કામ કર્યું અને લગભગ એટલા જ વર્ષો સુધી સંરક્ષણ સંશોધન અને વિકાસ સંગઠન (DRDO) માં પણ કામ કર્યું. આ દરમિયાન તેઓ 10 વર્ષ સુધી DRDOના પ્રમુખ હતા અને તેમણે સંરક્ષણ મંત્રીના વૈજ્ઞાનિક સલાહકારની ભૂમિકા પણ ભજવી હતી. સ્વદેશી ટેક્નોલોજીથી ‘અગ્નિ’ અને ‘પૃથ્વી’ જેવી મિસાઈલ બનાવવામાં ડૉ.કલામે મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. ડૉ.કલામના અથાક પ્રયાસોને કારણે ભારતે પરમાણુ શસ્ત્રો બનાવવાની ક્ષમતા હાંસલ કરવામાં સફળતા મેળવી હતી.

18 જુલાઈ 2002ના રોજ ડૉ. એપીજે અબ્દુલ કલામ 90 ટકા બહુમતી સાથે ભારતના રાષ્ટ્રપતિ તરીકે ચૂંટાયા હતા. તેમનો કાર્યકાળ 25 જુલાઈ 2007 ના રોજ સમાપ્ત થયો હતો. ડૉ.કલામને 1997માં ભારતના સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન ‘ભારત રત્ન’થી નવાજવામાં આવ્યા હતા. ડૉ.કલામના શબ્દકોશમાં અશક્ય જેવો કોઈ શબ્દ નહોતો. તેમણે પોતાનું સમગ્ર જીવન દેશના હિતમાં સમર્પિત કર્યું હતું. તેમની મહેનત અને પ્રમાણિકતા યુવાનો માટે ઉદાહરણરૂપ બન્યું છે. આજે એપીજે અબ્દુલ કલામના પ્રયાસોનું પરિણામ છે કે ભારતનું સંરક્ષણ ખાતું મજબૂત થઇને ઊભું છે.

હોમી જહાંગીર ભાભા ‘ભારતીય પરમાણુ ઉર્જા કાર્યક્રમ’ના પિતા હતા. ડૉ.વિક્રમ સારાભાઈ ‘ઇસરો’ના પિતા હતા અને જ્યારે ડૉ.એપીજે અબ્દુલ કલામને ભારતના ‘મિસાઇલ પ્રોગ્રામ’ના પિતા ગણવામાં આવે છે. આવી હતી ભારતના આ 3 મહાન વૈજ્ઞાનિકોની કહાની. જો તમારે આ 3 મહાન વ્યક્તિત્વ વિશે વિગતવાર જાણવું હોય તો તમે સોની લિવની વેબ સિરીઝ રોકેટ બોયઝ જોઈ શકો છો, જે આ 3 વૈજ્ઞાનિકોના જીવન પર આધારિત છે.

Leave a Reply

Your email address will not be published.